- Bí Bếp - (dactrung.com)
Rượu chè, một trong mấy thứ " tính tình tinh" nó quấy ta! Ấy... trong đời có mấy ai lại không dính dấp đến " rượu hay chè" nhưng ông bà ta đã từng nhắc nhở chúng ta nên " cẩn thận" ! Nhân dịp đầu Xuân, Bí Bếp mong "tán gẫu" cùng ACE về "sự cố" rượu chè hén... và để mở đầu câu chuyện, Bí Bếp xin dùng "trà" thay vì "rượu" để tiếp ACE trước hén.
| Người đưa bài: Vienxu
|
|
07/04/2007 |
|
|
Trà đã gắn liền cùng văn hoá "ăn uống" của dân Việt nói riêng, và các
dân tộc gốc Á Châu nói chung, đã lâu lắm, lâu lắm rồi! Theo truyền
thuyết của mí chú thím Ba (TQ) thì ông tổ của trà bên Tàu là vua Thần
Nông (cũng là ông tổ của nghề thuốc Bắc và cũng là ông tổ của nghề
nông)! Có người cũng " théc méc" là "nhân vật" vua thần Nông có thật
hay chỉ là một sáng tác của ai đó chăng ?
Đại khái thì truyền thuyết về Trà được kể như sau:
Vua
Thần Nông, có tiếng là một trong những ông vua thuộc dạng "minh quân"
và có tiếng là " thương dân, mến nước", nhất của người Hoa. Vua Thần
Nông đã dạy dân TQ cách thức cày bừa, trị bệnh, và ngay cả một số cách
thức "ăn chơi". Vua Thần Nông thường xuyên đi chu du khắp nơi theo dạng
"thăm dân cho biết sự tình". Trong một chuyến "công du" ở miền Nam (mạn
Lĩnh Nam, hồ Động Đình), vua và tùy tùng tạm nghỉ chân dưới một tàng
cây nọ. Vua cho người đun nước sôi thì trong lúc có một ít lá khô rơi
vào nồi nước. Trong lúc đang mỏi mệt, vua ta vẫn uống nước đấy chứ
không chờ đám tùy tùng nấu nồi nước khác. Một lúc sau, nhà vua cảm thấy
trong người lâng lâng và sảng khoái nên vua cho lấy giống, trồng lại và
phổ biến trong dân gian nên dùng loại cây lá đấy mà làm thức uống, rất
tốt cho "xức phẻ"! 
Hình : Vua Thần Nông
Còn
một thuyết khác thì trà đã du nhập vào Trung Hoa sau khi theo chân cùng
một vị Tu sĩ Phật Giáo từ Ấn Độ (Bồ Đề Lạt Ma) cũng ngót nghét khoảng
2.000 năm về trước. Trong suốt chín năm "thiền định", Bồ Đề Lạt Ma đã
không ăn gì ngoài uống một ít nước và ngậm lá trà để giúp ngài "tịnh
thần" chống buồn ngủ trong lúc "thiền".
Chuyện ngậm trà hay
uống "trà" trong lúc thiền của các tu sĩ Phật Giáo Trung Hoa hay Nhật
Bản thì có khá nhiều "tình tiết" hơi giống nhau. Nếu dựa theo truyền
thuyết đầu tiên của mí chú thím Ba thì trà đã lưu truyền trong dân gian
Trung Quốc cũng đã ngót nghét 5.000 năm rồi.
Thực thế nếu ta
dựa vào "sách vỡ" dạng "cổ thư" của họ thì " trà" đã được nhắc đến như
là một trong những "vị thuốc" từ phương Nam từ thời hậu "Xuân Thu Chiến
Quốc" (200-100 BC). Thế mãi cho đến thế kỷ thứ 8 của thời Đại Đường,
ông Lữ Dự, một văn sĩ, hoạ sĩ, thi sĩ và một loạt "sĩ" của TQ mới viết
một cuốn sách chuyên bàn trò ăn chơi của "trà" qua tựa đề " Kinh Trà" (Cha Ching]).
Lữ Dự rất là tình tiết trong quan niệm trồng trà, hái trà, sấy trà, cất
trà, uống trà, v.v. và cuốn "Kinh Trà" vẫn được xem là "mẫu mực" của
cách thưởng thức "trà" của người Hoa từ trước đến nay.
Cho dù
trà có thể đã có rất lâu đời nhưng dựa theo "sách vỡ" thì trà trở thành
một trong những sản vật được trao đổi giữa các dân tộc trong vùng Á
châu theo con đường "tơ lụa" trên dưới mười thế kỷ qua. Trà có nơi đã
được đúc thành bánh và dùng thế cho "tiền" trong các vụ mua bán, đổi
bác giữa các dân tộc, nhất là các sắc dân sống ở miệt tây bắc Trung
Hoa. Trà đã được du nhập và nước Nhật từ thế kỷ thứ 10 (cũng theo chân
cùng các tu sĩ Phật Giáo) nhưng rất giới hạn cho đến thế kỷ thứ 15 trở
về sau trà mới được phổ biến rộng rãi hơn trong nước Nhật. Từ từ, chúng
ta sẽ "mạn đàm" về quan hệ "trà đạo" của người Nhật có quan hệ như thế
nào với nghề "trà" của xứ ta hén.
Trà, chiếu theo truyền
thuyết dân gian của người Việt mình thì cũng đã kéo dài cả 3.000 năm
nay chớ ít sao . Trà là một giống cây (Camellia sinesis) mọc "hoang" từ
Ấn Độ sang miền nam Trung Hoa, xuống đến mạn Đông Nam Á, nhất là ở các
miền Cao Nguyên của Việt Nam, Campuchia, Mã Lai, v.v. Ở các tỉnh Tuyên
Quang, Thái Nguyên người ta còn tìm thấy một số cây trà rất cổ vẫn còn
sống (chiết tính có thể lên đến 3.000 năm tuổi). Sau 1.000 năm Bắc
Thuộc (nước Việt Nam đã giành độc lập sau triều Đại Đường bị nhà Tống
lật đổ - từ thế kỷ thứ 10) ,dù sao nền văn hoá Việt Nam, ngay cả nghệ
thuật " ăn uống" cũng bị ảnh hưởng không ít thì nhiều theo văn hóa
Trung Hoa.
Ngược dòng lịch sử một tí thì triều Tống bên Trung
Hoa đã thay thế nhà Đại Đường kể từ thế kỷ thứ 10 cho đến lúc họ bị
quân Mông Cổ dưới sự lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn tiến chiếm mà thiết
lập nhà Nguyên gần cả 100 năm vào gần cuối thế kỷ thứ 13. Trong thời
cực thịnh của triều Tống cũng là lúc nền văn hoá độc lập của Việt Nam
cũng phát triễn khá mạnh (bắt đầu từ Lý Công Uẩn và kéo dài gần suốt cả
chín đời vua của triều Lý trong khoảng thời gian nầy). Nước Nhật lúc
đấy lại bị triều Tống "cô lập" nên một số tu sĩ Phật Giáo và danh
thương người Nhật đã dùng Việt Nam làm ngã du nhập " văn hoá" cho xứ sở
của họ.
Nghệ thuật uống trà của Việt Nam (điển hình là trà
xanh) và trà cụ đã được tiền nhân chúng ta cho xuất cảng sang Nhật
trong giai đoạn nầy (từ triều nhà Lý sang đến nhà Trần). Hiện nay tại
một bảo tàng viện của người Nhật ở Kyoto (cựu thủ đô của Nhật) vẫn còn
lưu giữ và chưng bày một số trà cụ từ Việt Nam mà họ đã nhập vào nước
Nhật trong triều đại nhà Lý. Người Nhật vẫn xem đấy là những món đồ
"quốc bảo".
 Riêng
trò chơi "trà" của người Việt chúng ta thì đã được phát triễn cực
thịnh, trở thành một bộ môn chơi của giới quan quyền, thượng lưu trong
triều nhà Nguyễn của thời cận đại. Điển hình nhất cho bộ môn trà trong
thời Nguyễn là sự phát triển của trà ướp sen trong thời vua Tự Đức
(cung nữ bơi thuyền ra hồ sen trong buổi chiều, cho trà sấy vào mỗi đoá
sen để lấy hương sen qua đêm, rồi bơi thuyền ra lấy trà lại vào buổi
sáng ngày hôm sau... cho vua và các quan lớn thưởng thức loại trà ướp
sen nầy).
Phổ thông hơn thì trà đã gắn liền cùng đời sống
thường ngày của người Việt chúng ta. Trà dùng không những được dùng làm
một thức uống tiện dụng hàng ngày mà là một "sính lễ" không thể thiếu
trong những dịp lễ trọng đại như " ma chay, cưới hỏi", và dùng để tiếp
khách từ dạng "quốc khách" cho đến "thực khách" của hàng dân giả!
Cụ
Tú Xương, một trong những thi sĩ có thể nói là "chịu chơi" nhất trong
làng văn học Việt Nam cũng đã từng than thở sự yếu kém của mình trước
hấp lực của "trà" như sau:
Một trà một rượu một đàn bà
Ba cái lăng nhăng nó quấy ta.
Chừa được cái gì hay cái nấy,
Có chăng chừa rượu với chừa trà
Cách
thức uống trà phổ thông của người Việt thì thường không cầu kỳ như kiểu
uống trà Trà tàu hay lề mề như trà Nhật (Trà Đạo)... Trà ta thường gói
ghém ở dạng trà xanh mà nổi tiếng nhất là các dạng trà được trồng ở mạn
Thái Nguyên, Tuyên Quang, Bắc Thái, Hà Giang, v.v. và sau nầy được
trồng ở các vùng của Trung Nguyên (Bảo Lộc, Đà Lạt, v.v.) . Trà cũng
được bày bán cho tầng lớp dân lao động ngày xưa ở dạng " chè tươi" và
sang hơn thì các loại trà tẩm hương (nhài, cúc, sen, quế, v.v.). Sau
nầy, một số dân chơi lại khoái " mode" trà túi (trà Lipton) và phổ
thông hiện giờ thì trò " trà sữa" của Đài Loan đã mọc như " nấm" ở các
thành phố và cộng đồng Việt từ trong cho đến ngoài nước.
Riêng cách uống trà theo " bài bản" của dân "sành điệu" dạng " tao nhân mặc khách" ngày trước thì được gói ghém như sau: Nhất thủy, nhì trà, tam bôi, tứ bình, ngũ quần anh.
Phần
chính của trà ngon, phải là nước... nước thường là nước mưa được hứng ở
giữa trời. Cẩn trọng hơn nữa, nước đun trà có người còn đi lấy từ các
nguồn suối thiên nhiên, hay từ một số mạch giếng không bị ô nhiễm, rồi
được mang về, che đậy cẩn thận cho đến khi dùng để "cất" trà.
Cách
nấu nước cũng hết sức quan trọng. Than thường được dùng để "đun" nước
vì than không bốc mùi làm hư nhiễm " mùi trà" như các loại củi khô, dầu
hôi, hay các loại dầu khác.
Nhiệt độ cũng thế (sôi sủi tăm,
đầu nhang, đầu đũa, v.v.) thường là cách mà người trước phân định sức
nóng của nước (ngày nay thì ta dùng điều nhiệt kế cho chắc ăn).
Sau
đó mới đến loại trà mà ta chọn để " cất" . Trà ta, thì đã nói thường là
các loại trà xanh (trà móc câu, trà Thái Nguyên, v.v.) được cất ở
khoảng sôi sủi tăm (khoảng 80 độ C hay 165-170 độ F). Nếu trà tẩm hương
(trà sen, trà nhài, trà cúc, v.v.) thì các cụ thường cất ở độ sôi đầu
nhang (khoảng 200 - 205 độ F) như dạng ta " ninh" nước lèo cho nồi phở.
[;)] Các cụ tuyệt đối không dùng nước sôi để cất trà vì... nếu dùng
nước sôi sẽ là " cháy" trà... và trà trở nên " chát ngắt" vì bị "
cháy"!
Phần Bôi (chén) hay Bình trà ở đây thường là dạng chén
cỡ hột mít (hay mắt trâu) . Bình hay ấm thì có bình chuyên và bình
tống. Trước khi pha trà, các cụ dùng nước " sôi" để tráng sơ chén và
bình để làm nóng (thật ra đấy là một hình thức tẩy vệ sinh) và rửa trà
nước đầu (xong đổ đi)... để cho trà nở đều trong nước mà cho ra hương
vị đầy đặn nhất . Mỗi lần " độc ẩm" , " song ẩm" , " tứ ẩm" , hay "
quần ẩm" thì các cụ lại đều có những loại bình đủ cỡ, đủ kích khác
nhau. Như đã nói, nghề và kỹ thuật đồ gốm của người Việt thật ra đã khá
phát triễn... từ lúc thủ đô nước ta đã được dời về Thăng Long (Hà Nội)
ngày nay. Mới khoảng thời gian rất gần đây, Hà Nội mới khai quật được
một số đồ gốm rất tinh xảo trong đời nhà Trần mà trình độ kỹ thuật
không thua gì những tác phẩm đặc sắc của Trung Hoa!
Phần " ngũ
quần anh" thì... "bạn trà" thường khó tìm hơn "bạn rượu". Nghệ thuật
uống trà cũng đã được các cụ cho vào hàng chiếu trên của " tao nhân mặc
khách" mà điển hình là thú nghe cô đầu hay hát ả đào mà chúng ta nghe
đến sau nầy. Mèn, mí cụ ngày xưa nghe Hát Ả Đào dạng ca Trù mà được
người đẹp có giọng ca thánh thót cỡ Mỹ Linh hay Ngọc Hạ pha trà, gọt
lê, bóc kẹo gương, kẹo đậu phụng cho thưởng thức thì có khác gì thưởng
thức trò Gheisa của xứ Phù Tang hén !
(còn tiếp)
- Bí Bếp -
(theo dactrung.com)
.
|
