"Bó Nậm, theo tiếng dân tộc Dao, có nghĩa là “nguồn nước”. Chúng tôi, những đệ tử của "thần lưu linh", đều hiểu rất rõ rằng phàm rượu bia ngon, nguồn nước và nguyên liệu ban đầu có một vai trò hết sức quan trọng. Sau đây là truyền thuyết về rượu Bó Nậm.

Một nhân viên thu mua của Công ty Khoáng sản Bắc Kạn xuống bản người Dao, thử rượu ngô, mê tít. Anh hỏi bà chủ nhà đó là rượu gì thì bà chủ nói đó là rượu bổ nam. Thấy anh nhân viên ngớ người không hiểu, bà bèn giải thích: “Ông nhà tôi mỗi lần dùng rượu đó thì quan hệ chăn gối nồng nhiệt hơn, vì thế mà tôi gọi rượu đó là rượu bổ nam”.

Cô con gái bà chủ, vừa lên núi gánh củi về tới sân, nói thêm vào : “Em thì gọi rượu đó là rượu bố nằm. Bố em rất nghiêm khắc, không bao giờ cho con gái đi chơi tối. Bởi thế, mỗi khi hẹn hò với người yêu, em lại cho ông uống vài ly, uống say là ông lăn ra ngủ không biết trời trăng gì nữa”.

Cậu con trai 17 tuổi nãy giờ ngồi im, bỗng lên tiếng: “Cánh thanh niên trong bản tụi em thì gọi trại đi là rượu ‘Lắm bồ”, vì từ khi tụi em uống rượu này, con gái các bản khác theo rầm rầm”.  

Tôi cười ngất, nhìn chai rượu Bó Nậm mà hai anh Bản và Sỹ có nhã ý tặng tôi. Đó là một chai rượu tương đối ấn tượng, dạng chai Whisky Label 5, thủy tinh mờ “tông xuyệt tông” như cách giải thích của anh Sỹ, nghĩa là họa sỹ thiết kế cố tình để chữ “Rượu Bó Nậm-Vodka Bắc Kạn” nổi ở phía trước, phần thủy tinh trong. Các phần còn lại của chai là thủy tinh mờ. Phần sau dán lời chú thích trên nền đen. Cầm chai rượu giơ lên ánh sáng, sự tương phản giữa độ trong suốt lung linh của rượu và hàng chữ nổi phía trước, hàng chữ đen phía sau cho thấy đây thật là một công việc tỉ mỉ, công phu.

Từ hôm đó, tôi quyết định sẽ lên tham quan nhà máy vào một dịp nào đó. Rồi công việc cứ cuốn hút tôi, cho tới ngày gặp lại Bùi Quang Tâm, Phóng viên của SGTT tại TP HCM . Chúng tôi dùng bữa tối tại “Quán Gấm” của anh Mười và chị Ngọc Sương. Trong bữa ăn, chủ đề đàm luận vô tình lại xoay quanh chuyến công tác của nhà văn Nguyễn Duy và đoàn làm phim Đài TH Thành phố cách đây mấy năm về “ Hành trình đi tìm Quốc tửu Việt Nam”.

Thế là khi về lại Hà Nội, tôi gọi liền cho Sỹ. “Gì chứ chuyện ấy quá đơn giản. Để mai em cho xe xuống Hà Nội đón anh”. Tôi gợi ý Sỹ mời thêm mấy anh em nhà báo khác. “ Không có vấn đề gì cả, xe em 7 chỗ mà, có thể ngồi được tới 9 người”.

Tôi gọi cho 3-4 nơi. Cuối cùng thì cũng tập hợp được nhóm phóng viên 4 người gồm Mộng Điệp, Phóng viên Món ngon, Thu Huyền, Phóng viên Đồ uống Việt Nam, Xuân Thi và Linh, Phóng viên SGTT . Linh là Phóng viên nhiếp ảnh nên cũng là người vất vả nhất trong chuyến đi thăm nhà máy rượu và làng nghề Bắc Kan này, với lỉnh kỉnh máy ảnh và các vật dụng nhà nghề khác.

Chúng tôi rời Hà Nội lúc 6 giờ 30 phút sáng. Hành trình 190 km cầu Chương Dương, Đông Anh, Sóc Sơn, Thái Nguyên và Bắc Kạn.

Từ Yên Viên, trời bắt đầu mưa, kiểu mưa bụi rớt của áp suất nhiệt đới. Chúng tôi dừng lại ở Yên Viên ăn sáng, sau đó qua Thái Nguyên đón anh Doãn Tiến Sỹ, PGĐ Cty Khoáng sản Bắc Kạn, đồng thời là Giám đốc nhà máy rượu Bó Nậm.

Sỹ là một người vui tính, quê Nghệ An nhưng lấy vợ Thái Nguyên. Hàng tuần, anh rời Thái Nguyên lên Bắc Kạn vào sáng thứ hai và quay trở lại Thái Nguyên vào tối thứ sáu để “nộp thuế”, theo như cách anh nói vui.

11 giờ, chúng tôi tới Bắc Kạn. Làm việc 20 phút với anh Bản và anh Giang, PGĐ Khai thác Khoáng sản của Công ty, sau đó đi tham quan Nhà máy sản xuất rượu, cách đó chừng 800 m.

Nhà máy có khoảng 50 công nhân trong 1 quy trình khép kín gồm: bộ phận thu mua, bộ phận sản xuất và bộ phận kinh doanh, cùng 2 nhân viên kỹ thuật phụ trách phòng thí nghiệm cảm quan. Nhà máy được trang bị khá hiện đại với tháp làm lạnh và khử an-đê-hít, phòng lạnh, dây chuyền đóng chai, phòng thí nghiệm cảm quan, khu tàng trữ rượu chưng cất lần đầu tại các làng nghề và kho chứa thành phẩm. Mỗi ngày nhà máy sản xuất được 3.000 lít rượu ngô. Số rượu tàng trữ trong bồn Inox là 2.000.000 lít.

Rượu ngô chưng cất lần đầu được thu mua từ 6 xã thuộc tỉnh Bắc Kạn. 6 xã này nằm rải rác trên một diện tích rất rộng, vì từ nhà máy tới xã gần nhất cũng phải đi cả 50-60 km.

Xã viên người Dao trong các làng nghề thu hoạch ngô 2 vụ chính trong năm, với số lượng ngô dự trữ trong nhà, họ có thể cung cấp sản phẩm rượu ngô quanh năm cho nhà máy. Để đảm bảo chất lượng rượu, nhà máy cung cấp luôn cả men ủ cho xã viên các làng nghề.  Nhân viên thu mua của nhà máy sẽ bám trụ tại các điểm thu mua gần làng nghề nhất để có thể lên thăm và trợ giúp kỹ thuật cho bà con vào bất cứ lúc nào.